روزه سرچشمه تقوا
بر گرفته از تفسیر نمونه
حلول ماه مبارک رمضان
؛
ماه نزول قرآن؛ ماه
رحمت وغفران وماه بزنجیر کشیدن
شیطان را بشما تبریک عرض مینمایم.
شهْرُ رَمَضانَ الَّذِى أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْءَانُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَ بَيِّنَتٍ
مِّنَ الْهُدَى وَ الْفُرْقَانِ فَمَن شهِدَ مِنكُمُ الشهْرَ
فَلْيَصمْهُ وَ مَن
كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ
يُرِيدُ اللَّهُ
بِكمُ الْيُسرَ وَ لا يُرِيدُ بِكمُ الْعُسرَ وَ لِتُكمِلُوا
الْعِدَّةَ وَ
لِتُكبرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَدَاكُمْ وَ لَعَلَّكمْ
تَشكُرُونَ(184 بقره
بـه دنـبال چند حكم مهم
اسلامى در اينجا به بيان يكى ديگر از اين احكام كه از مهمترين عبادات مـحـسوب مى
شود مى پردازد و آن روزه است , و با همان لحن تاكيدآميز گذشته مى گويد: (اى كـسـانى
كه ايمان آورده ايد, روزه بر شما نوشته شده است آن گونه كه بر امتهايى كه قبل از
شما بودند, نوشته شده بود) (يا
ايـها الذين آمنوا كتب عليكم الصيام كما كتب على الذين من قبلكم
).
و بـلافـاصـلـه فلسفه اين عبادت انسان ساز و تربيت آفرين را در يك جمله كوتاه اما
بسيار پرمحتوا چنين بيانمىكند:(شايدپرهيزكارشويد)(لعلكم
تتقون
).(آيـه 184)ـ در ايـن آيـه بـراى اين كه باز از سنگينى روزه كاسته شود چنددستور
ديگر را در اين زمـيـنـه بـيـان مـى فـرمـايـد, نخست مى گويد: (چند روز معدودى
رابايد روزه بداريد) (اياما معدودات ).ديگر اين كه : (كسانى كه از شما بيمار يا
مسافر باشند و روزه گرفتن براى آنهامشقت داشته باشد از ايـن حكم معافند و بايد
روزهاى ديگر را بجاى آن روزه بگيرند)(فمن
كان منكم مريضا او على سفر فعدة من ايام اخر).
سوم :
((كسانى كه با نهايت زحمت بايد روزه بگيرند (مانند پيرمردان وپيرزنان و بيماران
مزمن كه بـهـبـودى بـراى آنـهـا نـيست ) لازم نيست مطلقا روزه بگيرند,بلكه بايد
بجاى آن كفاره بدهند, مسكينى را اطعام كنند) (وعلى
الذين يطيقونه فدية طعام مسكين
).(و آن كس كه مايل باشد بيش از اين در راه خدا اطعام كند براى او بهتر است )(فمن
تطوع خيرا فهو خير له
).
و بـالاخره در پايان آيه اين واقعيت را بازگو مى كند كه : (روزه گرفتن براى شمابهتر
است اگر بدانيد) (وان تصوموا خير لكم ان كنتم تعلمون ).
و اين
جمله تاكيد ديگرى بر فلسفه روزه است
.
(آيـه 185)ـ ايـن آيـه زمـان روزه و قـسـمـتـى از احكام و فلسفه هاى آن را شرح مى
دهد, نخست مى گويد: (آن چند روز معدود را كه بايد روزه بداريد ماه رمضان است ))
(شهر رمضان )(همان ماهى كه قرآن در آن نازل شد) (الذى انـزل فيه القرآن ).
(هـمـان قرآنى كه مايه هدايت مردم , و داراى نشانه هاى هدايت , و معيارهاى سنجش حق
و باطل است )) (هدى
للناس وبينات من الهدى والفرقان
).سپس بار ديگر حكم مسافران و بيماران را به عنوان تاكيد بازگو كرده
,مى گويد: ((كسانى كه در ماه رمضان در حضر باشند بايد روزه بگيرند, اما آنها كه
بيماريا مسافرند روزهاى ديگر را بجاى آن روزه مى گيرند) (فمن
شهد منكم الشهر فليصمه ومن كان مريضا او على سفر فعدة من ايام اخر) .
در
قـسـمـت آخـر آيه بار ديگر به فلسفه تشريع روزه پرداخته , مى گويد:((خداوند راحتى
شما را مى خواهد و زحمت شما را نمى خواهد)) (يريداللّه
بكم اليسر ولا يريدبكم العسر).سپس
اضافه مى كند: (هدف آن است كه شما تعداد اين روزها را كامل كنيد))(ولتكملواو در
آخـرين جمله مى فرمايد: (تا خدا را بخاطر اين كه شما را هدايت كرده بزرگ بشمريد, و
شايد شكر نعمتهاى او را بگذاريد)) (ولتكبروا
اللّه على ما هديكم ولعلكم
تشكرون ).
1.اثرات
تربيتى , اجتماعى و بهداشتى روزه .
از فـوايـد مـهم روزه
اين است كه روح انسان را (تلطيف ), و اراده انسان را(قوى ), و غرايز او را (تعديل )
مى كند.
روزه دار بـايد در حال روزه با وجود گرسنگى و تشنگى از غذا و آب وهمچنين لذت جنسى
چشم بپوشد, و عملا ثابت كند كه او همچون حيوان در بنداصطبل و علف نيست , او مى
تواند زمام نفس سركش را به دست گيرد, و بر هوسها وشهوات خود مسلط گردد.در حقيقت
بزرگترين فلسفه روزه همين اثر روحانى و معنوى آن است .
خلاصه روزه انسان را از عالم حيوانيت ترقى داده و به جهان فرشتگان صعودمى دهد,جمله
(لعلكم
تتقون
) (باشدكه پرهيزكارشويد)اشاره به همه اين حقايق است .و نيز حديث معروف الصوم جنة من
النار: (روزه سپرى است در برابر آتش دوزخ ) اشاره به همين موضوع است .
و نـيـز در حـديـث ديـگرى از پيامبر(ص ) مى خوانيم : (بهشت درى دارد به نام (ريان )
(سيراب شده ) كه تنها روزه داران از آن وارد مى شوند.
اثر اجتماعى روزه ـ بر كسى پوشيده نيست روزه يك درس مساوات وبرابرى در ميان افراد
اجتماع اسـت (روزه به اين دليل واجب شده كه ميان فقير و غنى مساوات برقرار گردد, و
ايـن بـخـاطـر آن است كه غنى طعم گرسنگى را بچشد و نسبت به فقير اداى حق كند, چرا
كه اغـنـيا معمولا هر چه را بخواهند براى آنها فراهم است , خدا مى خواهد ميان
بندگان خود مساوات باشد,و طعم گرسنگى و درد و رنج را به اغنيا بچشاند تا به ضعيفان
وگرسنگان رحم كنند)).
یا داشت سایت جام غور{
طوریکه از آیات مبارک قرآن شریف استنباط میشود اثر اجتماعی رمضان این است تا
ثروتمندان کم خوری وکم نوشی را درین ماه اختیار نموده ازین طریق صرفه جوئی نما یند
؛آنچه از اثر کم خوری در رمضان پس انداز مینمایند یکجا با صدقه وزکواة فطر بدسترس
فقراء ومساکین قرار دهند تا بدین ترتیب با فقز مبارزه نموده مسکینان را از حالت بد
زندهگی نجات دهند.اما متأسفانه طوریکه مشاهده میگردد اکثر مسلمانان در ماه رمضان
بیشتر از ماهای دیگر بفکر خورد ونوش اند ؛ ثروتمندان غذاهای لذیذ تر وپر ارزشتر را
تهیه وتدارک میبینند وتنور شکم را بیشتر از ماهای دیگر پر میکنند که با حکمت فرضیت
روزه کاملا در تناقض است.}
اثر بهداشتى و درمانى روزه ـ.
در طب امروز و همچنين
طب قديم , اثر معجزه آساى (امساك ) در درمان انواع بيماريها به ثبوت رسيده , زيرا
مى دانيم : عامل بسيارى از بيماريها, زياده روى در خوردن غذاهاى مختلف است , چون
مـواد اضـافى , جذب نشده به صورت چربيهاى مزاحم در نقاط مختلف بدن , يا چربى و قند
اضافى در خـون بـاقى مى ماند,اين م��اد اضافى در لابلاى عضلات بدن در واقع
لجنزارهاى متعفنى براى پـرورش انـواع مـيـكـروبهاى بيماريهاى عفونى است , و در اين
حال بهترين راه براى مبارزه بااين بيماريها نابود كردن اين لجنزارها از طريق امساك
و روزه است !.
روزه زبـالـه هـا و مـواد اضـافـى و جذب نشده بدن را مى سوزاند, و در واقع ب��ن را
((خانه تكانى )) مى كند.در حديث معروفى پيغمبر(ص ) اسلام مى فرمايد: (صوموا تصحوا):
(روزه بگيريد تا سالم شويد).
ودرحديث معروف ديگر نيزاز پيغمبر(ص ) رسيده است (الـمعدة
بيت كل دا والحمية راس كل دوا):
(معده خانه تمام دردها است و امساك بالاترين داروها)!.
2ـ
روزه در امتهاى پيشين .
از تورات و انجيل فعلى
نيز بر مى آيد كه روزه در ميان يهود و نصارى بوده واقوام و ملل ديگر هنگام مـواجـه
شـدن بـا غم و اندوه روزه مى گرفته اند, و نيز از تورات بر مى آيد كه موسى (ع ) چهل
روز روزه داشته است , و همچنين به هنگام توبه وطلب خشنودى خداوند, يهود روزه مى
گرفتند.
حضرت مسيح نيز چنانكه از (انجيل ) استفاده مى شود, چهل روز, روزه داشته .به اين
ترتيب اگر قرآن مى گويد (كما
كتب على الذين من قبلكم
) (همان گونه كه بر پيشينيان نـوشـته شد) شواهد تاريخى فراوانى دارد كه در منابع
مذاهب ديگرـحتى بعد از تحريف ـ به چشم مى خورد.
3ـ.امتياز
ماه مبارك رمضان
ـ.
ايـن كـه ماه رمضان براى روزه گرفتن انتخاب شده در آيه مورد بحث نكته برترى آن چنين
بيان شده كه قرآن در اين ماه نازل گرديده , و در روايات اسلامى نيزچنين آمده است كه
همه كتابهاى بـزرگ آسـمـانـى (تـورات ), (انـجيل ), (زبور),(صحف ) و (قرآن ) همه در
اين ماه نازل شده اند.
بـه ايـن ترتيب ماه رمضان همواره ماه نزول كتابهاى بزرگ آسمانى و ماه تعليم و تربيت
بوده است برنامه تربيتى روزه نيز بايد با آگاهى هر چه بيشتر و عميقتر ازتعليمات
آسمانى هماهنگ گردد, تا جسم وجان آدمى رااز آلودگى گناه شستشو دهد.آيـه 186ـ شـان
نـزول : كسى از پيامبر(ص ) پرسيد: آيا خداى ما نزديك است تا آهسته با او مناجات
كـنـيـم ؟ يـا دور اسـت تـا بـا صداى بلند او را بخوانيم ؟ آيه نازل شد (و به آنها
پاسخ داد كه خدا به بندگانش نزديك است ).
سلاحى به نام دعا و نيايش
.
از آنجا كه يكى از
وسائل ارتباط بندگان با خدا مساله دعا و نيايش است دراين آيه روى سخن را به پيامبر
كرده , مى گويد: (هنگامى كه بندگانم از تو در باره من سؤال كنند بگو من نزديكم ) (واذا
سالك عبادى عنى فانى قريب
).نزديكتر از آنچه تصور كنيد, نزديكتر از شما به خودتان , و نزديكتر از شريان
گردنهايتان , چنانكه در جاى ديگر مى خوانيم : ونحن اقرب اليه من حبل الوريد(سوره ق
, آيه 16).سپس اضافه مى كند: (من دعاى دعاكننده را به هنگامى كه مرا مى خوانداجابت
مى كنم ) (اجيب دعوة الداع اذا دعان ).(بنابراين بايد بندگان من دعوت مرا بپذيرند)(فليستجيبوا
لى
).(و به من ايمان آورند) (وليؤمنوا
بى
).(باشد كه راه خود را پيدا كنند و به مقصد برسند) (لعلهم
يرشدون
).
جالب اين كه در اين آيه خداوند هفت مرتبه به ذات پاك خود اشاره كرده وهفت بار به
بندگان ! و از اين نهايت پيوستگى و قرب و ارتباط, محبت خود را نسبت به آنان مجسم
ساخته است !.(دعا) يكنوع خودآگاهى و بيدارى دل و انديشه و پيوند باطنى و مبدأ همه
نيكيها و خوبيهاست (دعا) يكنوع عبادت و خضوع و بندگى است , و انسان به وسيله آن
توجه تازه اى به ذات خداوند پيدا مى كند, و همانطور كه همه عبادات اثر تربيتى
دارد(دعا) هم داراى چنين اثرى خواهد بود.و ايـن كـه مى گويند: (دعا فضولى در كار
خداست ! و خدا هر چه مصلحت باشد انجام مى دهد) تـوجـه نـدارنـد كـه مواهب الهى بر
حسب استعدادها و لياقتهاتقسيم مى شود, هر قدر استعداد و شايستگى بيشتر باشد سهم
بيشترى از آن مواهب نصيب انسان مى گردد.دانشمندى مى گويد: (وقتى كه ما نيايش مى
كنيم خود را به قوه پايان ناپذيرى كه تمام كائنات را به هم پيوسته است متصل و مربوط
مى سازيم ).
آيـه 187ـ شـان نـزول : از روايـات اسـلامـى چـنين استفاده مى شود كه در آغازنزول
حكم روزه , مـسـلـمـانـان تـنها حق داشتند قبل از خواب شبانه , غذا بخورند,چنانچه
كسى در شب به خواب مى رفت سپس بيدار مى شد خوردن و آشاميدن براو حرام بود.و نيز در
آن زمان آميزش با همسران در روز و شب ماه رمضان مطلقا تحريم شده بود.
يكى از ياران پيامبر(ص ) به نام (مطعم بن جبير) كه مرد ضعيفى بود با اين حال روزه
مى داشت , هنگام افطار وارد خانه شد, همسرش رفت براى افطار او غذاحاضر كند بخاطر
خستگى خواب او را ربود, وقتى بيدار شد گفت من ديگر حق افطار ندارم , با همان حال شب
را خوابيد و صبح در حالى كـه روزه دار بـود بـراى حـفرخندق (در آستانه جنگ احزاب )
در اطراف مدينه حاضر شد, در اثنا تـلاش وكـوشـش بـه واسـطـه ضـعـف و گرسنگى مفرط
بيهوش شد, پيامبر بالاى سرش آمد و ازمشاهده حال او متاثر گشت .و نـيـز جـمـعـى از
جـوانـان مسلمان كه قدرت كنترل خويشتن را نداشتند شبهاى ماه رمضان با همسران خود
آميزش مى نمودند.
در اين هنگام آيه نازل شد و به مسلمانان اجازه داد كه در تمام طول شب مى توانند غذا
بخورند و با همسران خود آميزش جنسى داشته باشند.
توسعه اى در حكم روزه .
چـنـانكه در شان نزول خوانديم در آغاز اسلام آميزش با همسران در شب وروز ماه رمضان
مطلقا مـمنوع بود, و همچنين خوردن و آشاميدن پس از خواب و اين شايد آزمايشى بود
براى مسلمين و هـم بـراى آماده ساختن آنها نسبت به پذيرش احكام روزه اين آيه كه
شامل چهار حكم اسلامى در زمينه روزه و اعتكاف است نخست در قسمت اول مى گويد: (در
شبهاى ماه روزه آميزش جنسى با همسرانتان براى شما حلال شده است ) (احل
لكم ليلة الصيام الرفث الى نسئكم
).
سپس به فلسفه اين موضوع پرداخته , مى گويد: (زنان لباس شما هستند وشما لباس آنها) (هن
لباس لكم وانـتم لباس لهن
).لـبـاس از يكسو انسان را از سرما و گرما و خطر برخورد اشيا به بدن حفظمى كند, و
از سوى ديگر عـيـوب او را مـى پوشاند و از سوى سوم زينتى است براى تن آدمى , اين
تشبيه كه در آيه فوق آمده اشاره به همه اين نكات است .
سـپـس قـرآن علت اين تغيير قانون الهى را بيان كرده مى گويد: (خداوندمى دانست كه
شما به خـويـشـتـن خيانت مى كرديد (و اين عمل را كه ممنوع بوده بعضاانجام مى داديد)
خدا بر شما توبه كرد, و شما را بخشيد) (علم
اللّه انـكم كنتم تختانون انـفسكم فتاب عليكم وعفا عنكم
).آرى ! براى اين كه شما آلوده گناه بيشتر نشويد خدا به لطف و رحمتش اين برنامه را
بر شما آسان ساخت و از مدت محدوديت آن كاست .اكنون كه چنين است با آنها آميزش كنيد
و آنچه را خداوند بر شما مقرر داشته طلب نماييد) (فالا
ن باشروهن وابتغوا ما كتب اللّه لكم
).
سپس به بيان دومين حكم مى پردازد و مى گويد: (بخوريدو بياشاميد تا رشته سپيد صبح از
رشته سـيـاه شب براى شما آشكار گردد) (وكلوا
واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الا بيض من الخيط الا سود من الفجر).بـعـد
بـه بـيـان سومين حكم پرداخته مى گويد: (سپس روزه را تا شب تكميل كنيد) (ثم
اتموا الصيام الى الليل
).
ايـن جـمـلـه تـاكـيـدى اسـت بر ممنوع بودن خوردن و نوشيدن و آميزش جنسى در روزها
براى روزه داران , و نيز نشان دهنده آغاز و انجام روزه است كه از طلوع فجرشروع و به
شب ختم مى شود .سـرانجام به چهارمين و آخرين حكم پرداخته مى گويد: (هنگامى كه
درمساجد مشغول اعتكاف هستيد با زنان آميزش نكنيد) (ولا
تباشروهن وانـتم عاكفون فى المساجد).بـيان
اين حكم مانند استثنايى است براى حكم گذشته زيرا به هنگام اعتكاف كه حداقل مدت آن
سـه روز است روزه مى گيرند اما در اين مدت نه در روز حق آميزش جنسى با زنان دارند و
نه در شب .در پـايان آيه , اشاره به تمام احكام گذشته كرده چنين مى گويد: (اينها
مرزهاى الهى است به آن نزديك نشويد) (تلك
حدوداللّه فلا تقربوها).زيرا
نزديك شدن به مرز وسوسه انگيز است , و گاه سبب مى شود كه انسان ازمرز بگذرد و در
گناه بيفتد.
آرى ! ايـن چـنـين خداوند آيات خود را براى مردم روشن مى سازد, شايدپرهيزكارى پيشه
كنند) (كذلك
يبين اللّه آياته للناس لعلهم يتقون
).
آغاز و پايان , تقواست
