استادعبدالحکیم صافی
سیمای عمومی غور و غوریان
در آئینه تاریخ
((به
پیشواز سیمینار امپراتوری غوری و جایگاه آن ...))
غور ناحیتی است باستانی واقع در
کوهسار مرکز ی افغانستان و به نسبت داشتن موقعیت کوهستانی و اقلیم سرد و راههای صعب
العبور مدت های طولانی از مد و جزر جریانات و حوادث تاریخی به دور مانده و ازهمان
از منه قدیم در آنجا مردمی زندگی میکردند که از طرف مورخان بنام غوری و یا غوریان
خوانده شده اند.
در اوایل ، آنها کمتر تصور
مینمودند روزی بنیانگذار امپراتوری نیرومندی شوند که بر قسمت بزرگی ازجهان اسلام
حکومت کند، اما جریانات و حوادث تاریخی و به ویژه اقدامات تحریک آمیز و توسعه
طلبانه سلاطین غرنه، ترکان غز و سلاجقه ، آنها را به صفحه تاریخ کشانیده و با
دنیای بیرون از خود شان مرتبط ساخت.
غوریان به مرور زمان و بطور روز
افزون با مسایل سیاسی –
نظامی مناطق پیرامون خود درگیر شدند و رفته رفته به موثریت نقش خود در قبال حوادث
تاریخی منطقه متوجه شده و این آرزومندی در فکر شان ریشه گرفت که بتوانند به برکت
توانائی و استعداد خود از تابعیت دیگران رهائی یافته و با ایجاد و استقرار حاکمیت
نیرومند نقش فعال را در صحنه نظامی –
سیاسی منطقه ایفا نمایند.
دیری نگذشت که آنان از موقف
امیر نشینی های محلی پلکان های ترقی را پیموده به جایگاه و مقام رفیعی ارتقا یافته
و به یک امپراتوری بزرگ و نیرومند منطقه تبدیل شدند که نقش بسیار بارز و روشن در
تحولات تاریخی و فرهنگی سر زمین های اسلامی شرق به ویژه خراسان زمین ، قسمت های از
سرزمین ایران و آسیای مرکزی وساحات وسیعی در شمال غربی سرزمین هند ایفا نمودند؛
چنان نقشی که اکثر مورخان آنرا به دیده قدر و احترام نگریسته اند.
آثار و عمرانات زندة باقیمانده
از دورة غوریان از جمله منارجام غور ، مسجد جامع هرات در سرزمین افغانستان فعلی و
مسجد جامع و قطب منار دهلی در سرزمین هندوستان، نمونه های نمادین عظمت مدنیت و
فرهنگ این دوره از تاریخ کشور میباشد که هم توجه ، باستانشناسان و محققان داخلی و
هم توجه تاریخ نگاران و جهانگردان کشور های مختلف را بخودجلب کرده و مایة افتخارات
مردمان آزاده و با غرور برخاسته ازین سرزمین میباشد.
مرحوم استاد احمد علی کهزاد
مورخ و باستانشناش شهیر کشور که در سال 1332 ش شخصاً به مناطق غور سفر کرده و حتی
المقدور از آثار و آبدات تاریخی برخی نقاط آن منطقه دیدن نموده و مجموع مشاهدات خود
را گرد آوری و در ذیل عنوان « در امتداد کوه بابا و هریرود» تحریر و از طریق روز
نامه ملی انیس در شماره های متواتر به نشر سپرده که مأخذ ارزشمندی برای محققان رشته
تاریخ و باستانشناسی بخصوص در مورد غور میباشد.
ملوک وسلاطین غور بویژه سلطان
غیاث الدین محمد و برادرش سلطان شهاب الدین محمد به تدبر، دینداری ، دلاوری ، رعیت
نوازی و هنر پروری از همه بیشتر معروف بودند . این دو برادر با اتخاذ سیاست های
عالمانه و مدبرانه و پیروی نمودن از مشی تساهل مذهبی دریک قلمرو پهناور کثیرالاقوام
و کثیر الفرهنگ، همه مردمان قلمروهای مربوط خویش را بطرف خود جلب نموده و استعداد
شانرا در راه توسعه دین و قلمرو اسلامی در عرصه سازندگی و شگوفائی علم و فرهنگ به
کار انداختند.
اما بعد از مرگ سلطان شهاب
الدین محمد و بروز عوامل داخلی و خارجی ، قلمروهای شان تجزیه شده و امپراتوری روبه
اضمحلال نهاد . با آنهم نمایندگان و وابستگان آنها چند قرن دیگر نیز در بخش های
مختلف امپراتوری سابقه شان از جمله در غرب افغانستان فعلی و مناطقی ازهندوستان بطور
مجزا از هم ، حکومت کردند.
هرچند دورة امپراتوری غوری
نسبت به سایر امپراتوری ها از لحاظ فاصله زمانی کوتاه تر بود و لیکن تاریخ و تمدن
درخشان و با عظمتی از خود به یاد گار گذاشتند.
با توجه به مطالبیکه فوقاً ارائه شد ،
مطالعه تاریخ و مدنیت عصر غوریان به مشابه یک دورة با عظمت و افتخار آمیز و غرور
آفرین در تاریخ کشور از چند نگاه دارای اهمیت میباشد:
1- ازین جهت که غوری ها درجریانات و
حوادث تاریخی قرون پنجم و ششم هجری قمری (مطابق قرون 12 و 13 میلادی) خراسان زمین و
سرزمین های مجاور آن نقش فعال و اثرگذار داشتند.
2-
از نگاه اینکه غوریان در مقائیسه با
سایر سلسله های سلطنتی مستقل اسلامی خراسان زمین ، با برخورداری از علایق ملی و
آزادیخواهی در دفاع از تمامیت ارضی و استقلال غور و سرزمین پهناور خراسان نقش
فعالتر ایفا کردند.
3- بدین مناسبت که غوریان در پرورش و
نشر و اشاعه آئین ، فرهنگ و تمدن اسلامی نه تنها در قلمروهای اصلی واقع در خراسان
بزرگ بلکه در سرزمین های همجوار از جمله در سرزمین هند نقش بزرگی را انجام دادند.
4- مهمتر از همه اینکه به ملاحظه
کارنامه های متذکره ، سلاطین غوری با تدبر ، کاردانی و سیاست های عاقلانه و نمونة
دولت مداری عالی و آنهم دریک سرزمین پهناور و کثیرالاقوام و کثیر الفرهنگ توانستند
در صحنه تاریخ نقش درخشنده ای را ایفا نمایند.
برمبنای آنچه گفته شد دورة حکمروائی
غوریان از تاریخ نفوذ اسلام به بعد از جایگاه و مقام رفیع و شایانی برخوردار بوده
که مسلماً مطالعه و تحقیقات مزید راجع به آن دارای اهمیت و مبرمیت خاصی میباشد به
خصوص در همچو شرایطی که افتخارات تاریخی و ارزش های مدنی و فرهنگی کشور ما از هر سو
و سمت آماج تهاجمات گسترده بدخواهان این وطن قرارگرفته است بر مبرمیت و اهمیت آن
افزوده است.
روی این هدف شماری از معاریف و
فرهنگ دوستان غوری با توجه به این اصل مهم که: ((یک ملت زمانی زنده می ماند که
بتواند تاریخ و فرهنگ خویش را زنده نگهدارد)) به مثابه پاسداران فرهنگ پر بار کشور
اهتمام به خرچ داده اند تا با تمویل و تدویر یک سیمینار بزرگ علمی
–
تحقیقی ، زمینه مطالعه و تحقیق بیشتر را در بارة جریانات و تحولات تاریخی ، فرهنگی
و تمدن غوری و غوریان فراهم سازند بدین منظور آنها جهت نظم و انسجام و غنامندی هرچه
بیشتر این سیمینار بزرگ علمی ، به عالیترین نهاد علمی
–
تحقیقی کشور یعنی اکادمی علوم افغانستان مراجعه و در امر تدویر سیمینار ، طالب
همکاری علمی و مساعی مشترک گردیدند.
مقام اکادمی علوم افغانستان با
ارجگذاری به علایق فرهنگ دو ستانة فرهنگیان غوری به این تقاضا لبیک گفته و بروفق
استراتیژی کاری خویش به ریاست های مرکز علوم اجتماعی ، مرکز زبانها و ادبیات و مرکز
تحقیقات کوشانی رسماً هدایت دادند تا در زمینه همکاری لازم صورت گیرد.
به تأسی از هدایت مقام محترم ،
کمیسیونی 9 عضوی متشکل از دانشمندان سه مرکز علمی فوق الذکر و همچنان نماینده علمی
ریاست حفظ میراث های فرهنگی وزارت محترم اطلاعات و فرهنگ و نماینده فرهنگیان غور در
مقر مرکز علوم اجتماعی اکادمی علوم افغانستان تشکیل وطی جلسات علمی خویش عنوان
عمومی سیمینار و عناوین مقالات سیمینار را تثبیت و تنظیم نمود که به مراجع علمی
ذیربط و علاقه مندان در داخل و خارج کشور فرستاده شد.
به نمایندگی از کمیسیون علمی
سیمینار ، اطمیناناً عرض میشود که اعضای کمیسیون علمی مصمم اند که به یاری خداوند
متعال و به کمک دانشمندان گرامی و به همت همکاران غوری مخصوصاٌ محترم
انجنیرعبدالرحمن (غوری) و مــساعی شخصیت های فرهنگدوست و علاقه مند به احیأ مفاخر
تاریخی مشترک مردمان سرزمین کهنسال و مدنیت پرور مان، این سیمینار علمی
–
تحقیقی تحت عنوان « امپراتوری غوری و جایگاه آن در تاریخ ، تمدن و فرهنگ افغانستان
ومنطقه» ، حتی المقدور با نظم و انسجام بهتر و کیفیت عالی تر در آینده نزدیک دایر
گردیده و مجموعه مقالات این سیمینار علمی نیز به زود ترین فرصت ممکن چاپ و به دسترس
هموطنان قرار گیرد.
با احترام
معاون سرمحقق
عبدالحکیم «صافی» رئیس مرکز علوم اجتماعی اکادمی علوم افغانستان
و رئیس کمیسیون
علمی سیمینار
